Een joint tegen de pijn, een rijverbod als prijs
Het krantenbericht over een vrouw uit Heist-op-den-Berg die zich voor de politierechter moest verantwoorden omdat ze onder invloed van cannabis reed, leest op het eerste gezicht als een klassiek verkeersdossier. Een controle, een bekentenis, een streng parket en een rechter die zich buigt over sancties. Toch schuurt het verhaal. Niet omdat rijden onder invloed onschuldig zou zijn, maar omdat achter de feiten een complexere realiteit schuilt van chronische pijn, zelfmedicatie en een controlesysteem dat weinig ruimte laat voor nuance.
“In de toekomst ga ik niet meer met de auto rijden als ik een joint heb gerookt.” Die zin uit het dossier klinkt rationeel, bijna vanzelfsprekend. Maar wie het verkeersrecht en de manier waarop speekseltesten werken kent, weet dat ze ook iets tragisch verraadt. Want in de praktijk betekent ze niet enkel dat iemand niet meer rijdt vlak na gebruik. Ze kan betekenen dat iemand die cannabis gebruikt tegen chronische pijn eigenlijk nooit meer met zekerheid kan rijden.
Cannabis wordt door sommige patiënten gebruikt omdat het zenuwpijn dempt en een vorm van verlichting biedt waar klassieke medicatie faalt. Dat is geen vrijgeleide voor rijden onder invloed, maar het plaatst de zaak wel in een medische context. Het probleem is dat de Belgische speekseltest niet meet of iemand veilig rijdt, maar of er THC aanwezig is. Zo’n test zoekt niet naar rijgedrag of zichtbare intoxicatie, maar naar de aanwezigheid van THC in het speeksel. De drempel ligt laag. Wie positief test, riskeert een bevestigende bloedanalyse en strafrechtelijke vervolging. Het gevolg is dat niet enkel wie zichtbaar “stoned” rijdt in het vizier komt, maar ook wie uren of zelfs langer na gebruik nog meetbare restsporen heeft.
Het debat wordt vaak versmald tot moraliteit: had ze niet gewoon moeten wachten met rijden? Die vraag is juridisch begrijpelijk, maar maatschappelijk onvolledig. Want als cannabis effectief pijn verlicht, zoals haar advocate stelt en zoals onderzoek ook suggereert, dan schuift de verantwoordelijkheid deels naar het beleid. Hoe ga je om met patiënten die functioneren dankzij een stof die tegelijk een verkeersdelict kan opleveren?
Het contrast met andere medicatie is opvallend. Tal van zware pijnstillers en benzodiazepines dragen een waarschuwing over rijvaardigheid, maar worden niet automatisch opgespoord via een speekseltest bij elke controle. Daar primeert het principe van rijongeschiktheid op basis van gedrag en beoordeling, niet louter op aanwezigheid van een molecule.
Het parket vroeg een rijverbod van één maand, een boete van 1.600 euro en verplichte medische en psychologische onderzoeken. Dat is een klassiek strafrechtelijk traject, maar in deze context voelt het ook als een botsing tussen twee logica’s. Enerzijds de nood om verkeersveiligheid te beschermen. Anderzijds een patiënt die aangeeft dat cannabis het enige middel is dat haar pijn draaglijk maakt. De sanctie gaat daardoor verder dan een momentopname achter het stuur. Ze raakt aan mobiliteit, werk en autonomie.
Nog ingrijpender is de maatregel die minder aandacht krijgt: wekelijkse urinetesten om te bewijzen dat het gebruik “onder controle” is. Een urinetest zegt weinig over rijvaardigheid op een bepaald moment. Ze registreert enkel aanwezigheid over een langere periode. Voor iemand met chronische pijn betekent dat een vorm van permanente monitoring die zelden wordt opgelegd aan gebruikers van andere pijnstillers met een reëel effect op het reactievermogen. Het is een systeem dat niet alleen gedrag sanctioneert, maar ook levensstijl en copingstrategie.
Misschien ligt precies daar de kern van het ongemak in deze zaak. Niet in de vraag of rijden onder invloed moet worden bestraft, maar in de vraag of een systeem dat enkel detecteert en nauwelijks differentieert nog aansluit bij een realiteit waarin cannabis voor sommigen geen roesmiddel is, maar een vorm van zelfzorg. Zolang dat onderscheid ontbreekt, blijft voor mensen met chronische pijn één harde conclusie overeind: wie verlichting zoekt via cannabis, riskeert dat mobiliteit een luxe wordt die hij of zij zich niet langer kan permitteren.