Het frame van de misdaad: hoe media het drugsdebat beperken

De column van Bart Eeckhout in De Morgen, waarin hij begin dit jaar na de nieuwjaarsrellen reflecteert over drugsgebruik, straatgeweld en de “hypocrisie van de hobbycokesnuiver”, is expliciet geschreven als een persoonlijk stuk. Dat maakt het tegelijk interessant én symptomatisch. Net omdat het vertrekt vanuit een persoonlijke observatie van stadsleven, drugsgebruik en criminaliteit, legt het onbedoeld ook een bredere journalistieke reflex bloot die al jaren zichtbaar is in Vlaanderen. Het stuk vormt daarom een bruikbaar vertrekpunt om een grotere vraag te stellen: hoe bericht de Vlaamse journalistiek eigenlijk over drugs, en meer bepaald over cannabis? Welke perspectieven krijgen aandacht, welke verdwijnen naar de achtergrond, en hoe beïnvloedt die journalistieke framing het publieke debat over beleid, criminaliteit en maatschappelijke verantwoordelijkheid?

“Antwerpen zit vollenbak aan de coke.”

Met die zin uit een reportage opent de column. Het beeld is herkenbaar: een samenleving waarin cocaïnegebruik steeds zichtbaarder wordt en waarin drugscriminaliteit de publieke ruimte beïnvloedt. Straatgeweld tijdens oudejaarsnacht, vuurwerk dat op hulpdiensten wordt afgeschoten, molotovcocktails op pleinen. Het is begrijpelijk dat een columnist daar een verband zoekt met drugscriminaliteit.

Maar wanneer je de redenering in het stuk aandachtig leest, wordt tegelijk een groter probleem zichtbaar: hoe beperkt en eenzijdig het publieke debat over drugs in Vlaanderen vaak gevoerd wordt. En hoe de journalistiek daar zelf deel van uitmaakt. Het fragment over legalisering is daarbij bijzonder illustratief.

Wanneer een debat meteen karikatuur wordt

In de column wordt erkend dat er argumenten bestaan voor regulering. Er wordt verwezen naar het Britse tijdschrift The Economist, dat al jaren pleit voor een bredere legalisering van drugsmarkten. Ook criminologen worden genoemd die dat standpunt delen. De argumenten worden zelfs correct samengevat:

“De argumenten zijn dat de war on drugs de situatie alleen erger gemaakt heeft, dat illegaliteit de financiering van misdaadkartels garandeert en dat overheidsinbreng drugs veiliger en controleerbaarder maakt.”

Dat zijn inderdaad klassieke argumenten in het internationale debat. Maar daarna verandert de toon. Het idee van regulering wordt niet onderzocht, maar gereduceerd tot een reeks retorische vragen die vooral bedoeld lijken om het voorstel absurd te laten klinken:

“Hoe zien we dat concreet? Met een kantoortje in de Antwerpse haven waar cocaïne legaal ingeklaard wordt?”
“Wordt import door misdaadbendes getolereerd, of moet de cocaïne ook legaal geproduceerd zijn?”
“Dan gaan we een wereldregering nodig hebben…”
“En komen er private of staatswinkels waar de drugs vrij gedistribueerd worden, of cokecafés waar je ze kunt gebruiken?”

Het zijn vragen die niet bedoeld zijn om het debat te verdiepen, maar om het idee van regulering onrealistisch te maken. En precies daar wordt een fundamenteel journalistiek probleem zichtbaar.

Het debat dat in Vlaanderen nauwelijks gevoerd wordt

In werkelijkheid bestaat er vandaag al een brede internationale ervaring met regulering van drugsmarkten, al gaat het voorlopig vooral om cannabis. Canada legaliseerde cannabis in 2018. Uruguay deed dat al in 2013. Meer dan twintig Amerikaanse staten hebben gereguleerde markten. Duitsland voert momenteel een model in met sociale clubs en beperkte thuisteelt. Zwitserland experimenteert met gecontroleerde verkoopprojecten.

Dat zijn geen theoretische modellen. Het zijn concrete beleidskeuzes waar miljoenen mensen mee leven. Geen enkel systeem is perfect. Maar ze leveren wel gegevens op over gebruik, gezondheid, criminaliteit en belastinginkomsten. In een volwassen journalistiek debat zou dat het vertrekpunt zijn. Hoe werken die systemen? Wat zijn hun resultaten? Wat zijn hun problemen?

Die vragen komen in het Vlaamse drugsdebat opvallend weinig aan bod. In plaats daarvan wordt regulering vaak voorgesteld als een hypothetisch experiment dat nergens echt bestaat.

Het Nederlandse voorbeeld verkeerd begrepen

De column verwijst ook naar Nederland:

“Of nog: vinden we dat Nederland, met zijn gedeeltelijk gedoogbeleid voor softdrugs én zijn harde ‘mocromaffia’, zijn drugsbeleid zo geweldig veel beter onder controle heeft? Ik zou zeggen: integendeel.”

Ook dit argument duikt vaak op in Vlaamse berichtgeving. Nederland zou het bewijs zijn dat regulering mislukt. Maar dat berust op een bekend misverstand. Nederland heeft nooit een volledig gereguleerde cannabismarkt gehad. Het systeem dat sinds de jaren zeventig bestaat, laat coffeeshops toe om cannabis te verkopen, maar de productie bleef illegaal.

Dat wordt het achterdeurprobleem genoemd. Coffeeshops mochten cannabis verkopen aan klanten, maar moesten hun voorraad via een illegale markt inkopen. Daardoor bleef de productie in handen van criminelen. Dat model werd al decennia bekritiseerd door criminologen omdat het precies de georganiseerde misdaad in stand hield.

Met andere woorden: Nederland toont niet het falen van regulering, maar het falen van een half gereguleerd systeem. Wanneer dat onderscheid in de journalistiek verdwijnt, ontstaat een verkeerd beeld van het beleid.

Criminaliteit als enige invalshoek

Het bredere probleem van de column is dat drugs vrijwel uitsluitend door de lens van criminaliteit worden bekeken. Het stuk begint met straatgeweld tijdens oudejaarsnacht. Jongeren die vuurpijlen afschieten, benzinebommen maken en confrontaties zoeken met de politie. Vervolgens wordt een verband gelegd met drugsnetwerken.

Volgens de column:

“De jonge gastjes bakenen met Nieuwjaar ‘hun’ straatterritorium af met bommen en vuurwerk.”

Dat zijn observaties die gedeeltelijk kunnen kloppen. Drugsnetwerken rekruteren jongeren en criminaliteit bestaat. Maar het probleem ontstaat wanneer die invalshoek de enige wordt. In het stuk komen politie, burgemeesters en columnisten aan het woord. Maar niet de cannabisgebruiker. Niet de criminoloog die onderzoek doet naar markten. Niet de econoom die illegale economieën analyseert.

Dat patroon zien we vaker in de Vlaamse berichtgeving. Want een groot deel van deze berichtgeving over cannabis is gebaseerd op cijfers en persmededelingen van politie of parket. Wanneer er bijvoorbeeld een recordaantal ontmantelde plantages wordt gemeld of wanneer er meer drugsinbeslagnames zijn dan het jaar voordien, verschijnt dat vaak vrijwel rechtstreeks in het nieuws.

Wat zelden gebeurt, is een kritische analyse van die cijfers. Meer plantages vinden kan betekenen dat de productie toeneemt. Maar het kan even goed betekenen dat de politie meer middelen inzet of dat opsporingsmethoden veranderd zijn. Minder inbeslagnames kunnen een succes van beleid zijn, maar evengoed een verschuiving van de markt naar kleinere of moeilijker detecteerbare structuren.

In veel berichten ontbreekt die context. De cijfers worden gepresenteerd als een directe graadmeter van criminaliteit, terwijl criminologen al decennialang benadrukken dat politiecijfers vooral iets zeggen over handhaving, niet noodzakelijk over het werkelijke gebruik of de omvang van een markt. Dat alles is problematisch, want zo wordt het frame van de berichtgeving bijna volledig bepaald door de instellingen die het beleid uitvoeren.

De vergeten dimensies van het debat

Drugsbeleid raakt aan verschillende maatschappelijke thema’s. Zo is er nauwelijks aandacht voor vragen rond mensenrechten, persoonlijke levenssfeer of zelfbeschikking. Nochtans zijn dat kernvragen in elke democratische samenleving: in welke mate mag de staat ingrijpen in het gedrag van volwassenen dat vooral henzelf betreft?

Wanneer het gaat over alcoholgebruik, tabak of gokken zien we vaak uitgebreide duiding over verslaving, volksgezondheid en regulering. De gebruiker wordt daar niet automatisch als crimineel neergezet, maar als burger die keuzes maakt binnen een gereguleerd systeem.

Ook het stigma rond cannabisgebruik krijgt weinig aandacht. In de berichtgeving verschijnt de gebruiker vaak impliciet in dezelfde categorie als de crimineel. Dat staat in contrast met hoe journalisten omgaan met andere middelen.

In de column verschijnt drugsgebruik vooral als een morele kwestie. Gebruikers worden aangesproken op hun verantwoordelijkheid.

“Je kunt niet tegelijk vrolijk de cocaïne per elektrische step aan huis laten komen en je tegelijk zorgen maken over het geweld in de stad.”

“De hypocrisie van de hobbycokesnuiver wordt stilaan ondraaglijk.”

Dat is een begrijpelijke emotionele reactie op geweld en criminaliteit. Maar het blijft een morele analyse, geen beleidsanalyse. De vraag waarom illegale markten bestaan, blijft buiten beeld.

Illegale markten ontstaan niet vanzelf

Illegale markten zijn geen natuurverschijnsel. Ze ontstaan wanneer er vraag bestaat naar een product dat verboden is. Dat principe geldt voor drugs, maar ook voor andere historische voorbeelden. Alcohol tijdens de Amerikaanse drooglegging bijvoorbeeld. Of gokken in landen waar het lange tijd verboden was.

Wanneer een product verboden wordt, verdwijnt de vraag niet automatisch. Ze verschuift naar een illegale markt. Dat betekent niet dat legalisering automatisch de oplossing is. Maar het is wel een essentieel uitgangspunt voor een eerlijk debat. Die economische realiteit komt in veel Vlaamse berichtgeving nauwelijks aan bod.

Politieke uitspraken zonder journalistieke tegenspraak

De column verwijst ook naar politieke uitspraken. Bart De Wever wordt bijvoorbeeld genoemd als iemand die gebruikers al langer aanspreekt op hun verantwoordelijkheid. Maar ook hier blijft de journalistieke analyse beperkt. Politici doen vaak stevige uitspraken over drugsbeleid. Over gebruikers, criminaliteit en repressie. De taak van journalistiek is dan om die uitspraken te confronteren met onderzoek en internationale ervaringen. Wanneer die kennis ontbreekt, wordt dat moeilijk. Het resultaat is een debat dat blijft steken in slogans.

Het contrast met andere ethische dossiers

Wat dit alles nog opvallender maakt, is dat de journalistiek in andere ethische thema’s veel genuanceerder werkt. Neem alcohol. Daar wordt niet alleen gesproken over misbruik of criminaliteit. Er is aandacht voor volksgezondheid, regulering, marketing en economische belangen. Hetzelfde geldt voor tabak. Of voor gokken.

Ook dossiers zoals abortus, euthanasie en prostitutie zijn in de journalistiek geëvolueerd. Waar ze vroeger vooral strafrechtelijk werden benaderd, wordt vandaag vaker gesproken over autonomie, gezondheid en maatschappelijke realiteit. Bij drugs blijft het debat vaak steken in het oude kader van criminaliteit.

De rol van de journalistiek

De journalistiek hoeft geen standpunt in te nemen over legalisering. Dat is een politieke keuze. Maar ze heeft wel de verantwoordelijkheid om het debat volledig te voeren. Dat betekent internationale ervaringen onderzoeken. Economische analyses meenemen. De rol van beleid zelf kritisch bekijken. En vooral: argumenten serieus nemen in plaats van ze te reduceren tot karikaturen.

Want zolang het debat blijft steken in beelden van “kantoortjes in de Antwerpse haven” of “cokecafés”, blijft het gesprek op een oppervlakkig niveau hangen. Terwijl drugsbeleid in werkelijkheid een van de meest complexe maatschappelijke vraagstukken van onze tijd is. Een onderwerp dat meer verdient dan een debat dat zich beperkt tot de rubriek misdaad.