Boete voor de gebruiker, vrijgeleide voor het beleid
Wie het voorstel van CD&V leest, krijgt de indruk dat de war on drugs eindelijk een ontbrekend puzzelstuk vindt: de recreatieve gebruiker die via een GAS-boete van 50 tot 500 euro “een tweede keer zal nadenken”. Het klinkt kordaat, lokaal en bestuurlijk handig. Alleen schuift het de grootste verantwoordelijkheid elegant uit beeld: die van de overheid zelf. Zolang de staat een markt illegaal laat, organiseert ze mee de voorwaarden waarin die markt floreert. Niet de gebruiker heeft het monopolie op hypocrisie. Dat heeft vooral een beleid dat consumptie wil bestraffen, maar levering bewust in de schaduw laat. Volgens Sciensano blijft het gebruik van stimulantia zoals cocaïne en MDMA in België een hardnekkig en zichtbaar fenomeen.
Dat is precies waarom het opvallend is dat Franky Demon in hetzelfde interview het cannabisgedoogbeleid buiten schot wil houden. Want net dat model is niet de voorzichtige middenweg die sommigen er graag van maken. Het is, institutioneel bekeken, zowat de slechtste combinatie die je kunt ontwerpen: de verkoop aan de voordeur wordt gedoogd, terwijl de productie en bevoorrading aan de achterdeur illegaal blijven. De European Union Drugs Agency benoemt dat expliciet als een “back door problem”. Ook de Nederlandse overheid erkent intussen dat dit gedoogbeleid ernstige problemen heeft veroorzaakt op het vlak van openbare orde, volksgezondheid en ondermijnende criminaliteit. Met andere woorden: de staat normaliseert een deel van de vraag, maar laat de winst op grote schaal aan het illegale circuit. Dat is geen pragmatisme meer. Dat is georganiseerde halfslachtigheid.
Wie dus beweert dat “zonder vraag geen aanbod” vertelt maar de helft van het verhaal. Zonder illegaal gehouden aanbod, geen illegale winstmarges. Zonder verbodsregime, geen zwarte premie op distributie, geen prijs voor het risico die bendes aantrekt. De gebruiker draagt verantwoordelijkheid voor zijn keuze, uiteraard. Maar de overheid draagt verantwoordelijkheid voor de marktarchitectuur waarin die keuze terechtkomt. Een beleid dat de hele keten aan criminelen overlaat en vervolgens morele verontwaardiging simuleert over de uitkomst, lijkt minder op daadkracht dan op politieke outsourcing. De staat heeft de markt niet uitgevonden, maar ze bepaalt wel of die markt onder toezicht opereert of onder bescherming van geweld. Die rol mag niet worden weggemoffeld achter een GAS-formulier.
Nog merkwaardiger wordt het wanneer Canada als afschrikwekkend voorbeeld wordt opgeroepen. Ja, daar bestaat nog altijd een illegale cannabismarkt. Maar dat is geen argument dat legalisering niets uithaalt. Het is hoogstens een argument dat legalisering niet mag worden beoordeeld op het absurde criterium van volledige uitroeiing. De Canadese federale overheid rapporteerde in nieuwe cijfers van Health Canada dat in 2024 ongeveer 72 procent van de gebruikers cannabis uit een legale bron haalde, tegenover 37 procent in 2019, terwijl het aandeel dat aangaf via illegale bronnen te kopen daalde van 16 procent naar 3 procent. Ook Statistics Canada meldde dat meer dan zeven op de tien consumenten uitsluitend legaal kochten. Dat is geen detail, maar een duidelijke verschuiving van consumptie weg van het illegale circuit.
Ook economisch is het beeld duidelijk. De legale recreatieve cannabismarkt in Canada was volgens de federale rapportering in 2024 en 2025 goed voor miljardenomzetten, terwijl Statistics Canada eerder al meldde dat overheden in 2022 en 2023 ongeveer 1,9 miljard Canadese dollar ontvingen uit de controle en verkoop van recreatieve cannabis. Daarnaast blijkt uit de federale prestatiecijfers dat de legale markt ondertussen ongeveer twee derde van de totale vraag capteert. Dat geld verdwijnt dus niet naar een kofferbak, een versleutelde chat of een havenloods, maar naar een formele economie met vergunningen, kwaliteitscontroles en belastinginning. De illegale markt is daarmee niet verdwenen, maar wel aantoonbaar teruggedrongen.
Wie Canada ernstig wil gebruiken in het debat, moet dus het volledige verhaal vertellen. Legalisering heeft daar de zwarte markt niet doen verdampen, maar wel aantoonbaar marktaandeel afgepakt. Het bestaan van een resterende illegale markt zegt op zichzelf niets over het falen van regulering. In zowat elke gereguleerde sector blijft een illegaal segment bestaan: tabak, alcohol, geneesmiddelen en gokken kennen allemaal parallelle circuits. De relevante vraag is dus niet of illegaliteit tot nul wordt herleid, maar of haar marktaandeel krimpt, haar aantrekkelijkheid afneemt en haar winsten worden afgeroomd. In Canada wijzen de cijfers duidelijk in die richting. Wie dat verzwijgt, gebruikt “Canada” niet als empirisch voorbeeld, maar als retorisch hulpmiddel.
En dan is er nog het Belgische decor waarin dit voorstel wordt gelanceerd. Sciensano wijst erop dat cocaïne en MDMA tot de meest gebruikte stimulantia behoren in de algemene bevolking, dat het gebruik in uitgaanscontexten veel hoger ligt en dat afvalwatermetingen in steden als Antwerpen en Brussel over langere tijd een stijgende trend tonen. Dat zijn geen cijfers die suggereren dat de markt zal beven omdat een twintiger op de Oude Markt een administratieve sanctie krijgt. Ze tonen vooral een stevige en ingebedde vraag, gekoppeld aan uitgaanscultuur, beschikbaarheid en distributienetwerken. Wie daar een GAS-boete tegenover zet, bestrijdt niet de motor van de markt, maar enkel een zichtbare uitloper ervan.
De politieke aantrekkingskracht van zo’n voorstel is nochtans evident. Een GAS-boete is snel, zichtbaar en gemakkelijk te communiceren. Ze produceert koppen, geen oplossingen. Ze laat politici zeggen dat er “tenminste iets gebeurt”, zonder de moeilijke vraag te beantwoorden waarom dezelfde overheid voor sommige markten kiest voor controle en kwaliteitsnormen, en voor andere markten voor criminalisering met voorspelbare criminele neveneffecten. Bovendien legt ze de nadruk opnieuw bij de individuele gebruiker, niet bij de collectieve beleidskeuze die de handel winstgevend houdt. Dat is electorale symboliek vermomd als veiligheidsbeleid.
Wie werkelijk de misdaadindustrie wil raken, moet stoppen met doen alsof het huidige tussenmodel verstandig is. Het Nederlandse dossier toont net hoe desastreus halfslachtige tolerantie kan zijn: consumptie gedeeltelijk dulden, productie illegaal houden, en dan verbaasd zijn dat criminelen de logistiek overnemen. Het Canadese dossier toont het omgekeerde: niet dat regulering perfect is, wel dat ze wel degelijk illegale markten kan terugdringen, marktaandeel kan verschuiven en geld uit de onderwereld kan halen. Tussen die twee lessen kiest CD&V voor de meest comfortabele optie: de gebruiker een rekening sturen en het systeem ongemoeid laten.
De essentie is pijnlijk eenvoudig. Een overheid die een markt illegaal houdt, is geen neutrale toeschouwer van de criminaliteit die daaruit voortvloeit. Ze is medearchitect van die markt. En een beleid dat de gebruiker wil laten “nadenken” zonder zelf na te denken over de eigen rol, verdient geen applaus voor strengheid. Het verdient kritiek voor intellectuele luiheid.