Een open brief aan de media: drugsbeleid verdient betere vragen

Beste Vlaamse journalisten,

De kogels vliegen opnieuw door Brussel en dus praten we opnieuw over drugs. Terecht. Alleen valt op hoe voorspelbaar dat debat ondertussen verloopt: ministers, burgemeesters, procureurs, politie, advocaten en misdaadjournalisten schuiven aan om te praten over meer politie, meer gevangeniscapaciteit, zware wapens, jonge schutters, drugsgebruikers en criminele miljoenen, terwijl één vraag opvallend weinig wordt gesteld: welke rol speelt het drugsverbod zelf in de geweldsspiraal die we proberen te bestrijden?

Kijk naar de afgelopen week. De Afspraak op vrijdag nodigde op 4 september minister van Binnenlandse Zaken Bernard Quintin uit om over het Brusselse drugsgeweld te praten, samen met politiek journaliste Isolde Van den Eynde en opiniemaker Luckas Vander Taelen. Een dag eerder zat misdaadjournalist Mark Eeckhout bij De Tafel van Gert om het drugsgeweld in België en Nederland te duiden. Dat zijn relevante gasten, maar waar zit in zo’n debat de onderzoeker die het verbodsmodel bestudeert, de criminoloog die regulering verdedigt of de expert die kan vertellen wat Nederland, Duitsland of Zwitserland ondertussen anders proberen?

Hetzelfde zien we in uitgebreidere televisieprogramma’s. Drugsdelta vraagt momenteel of België en Nederland richting een narcostaat evolueren en toont hoe jongeren en havenarbeiders worden gerekruteerd, hoe internationale cocaïneroutes functioneren, hoe corruptie ontstaat en hoe miljarden worden witgewassen. De VRT omschrijft de drugshandel daarbij zelf als een miljardenindustrie die gepaard gaat met geweld, corruptie en ondermijning. Eerder trok Dealen met coke acht weken lang langs de hele cocaïneketen, van Colombiaanse cocaplantages tot Antwerpse gebruikers, dealers, politie en de haven. We zagen zelfs een Antwerpse drugsbaron uitleggen hoe tienduizenden euro’s worden betaald om de juiste havenarbeider op de juiste shift te krijgen.

Indrukwekkende televisie. Maar na al die afleveringen over criminele miljarden zou toch ook deze vraag voor de hand mogen liggen: waarom laten we bepaalde miljardenmarkten volledig in handen van criminelen?

Neem cannabis. Volgens de Europese drugsautoriteit EUDA is het de grootste illegale drugsmarkt van Europa, goed voor minstens 12,1 miljard euro per jaar. Ongeveer 24 miljoen Europeanen gebruiken jaarlijks cannabis. In 2025 werd alleen al in de Antwerpse haven meer dan 21 ton marihuana onderschept en op de Belgische luchthavens steeg de onderschepte hoeveelheid van ongeveer 476 kilogram in 2024 naar 1.767 kilogram in 2025. Dat laatste is een stijging van 271 procent. Dat bewijst niet dat de markt met hetzelfde percentage gegroeid is, maar de Federale Politie stelt zelf vast dat de invoer van marihuana sinds 2023 aanzienlijk is toegenomen.

Waarom volgt daarop zo zelden de journalistieke vraag: wat zegt dat over het succes van het verbod?

Cannabis is bovendien geen geïsoleerde zwarte markt. Europese politiediensten beschrijven criminele organisaties die cannabis combineren met cocaïne, synthetische drugs, witwassen en andere criminaliteit. In Antwerpen werd bijvoorbeeld een netwerk aangepakt dat zowel cannabis als cocaïne verhandelde en de opbrengsten witwaste. Dezelfde transporteurs, tussenpersonen, geldstromen en criminele infrastructuur kunnen verschillende illegale markten bedienen.

Als politici vervolgens zeggen dat we de georganiseerde misdaad financieel moeten raken, stel dan ook de logische vervolgvraag: waarom onderzoeken we niet of we haar een deel van haar markt kunnen afnemen?

Nederland doet dat met zijn experiment met de gesloten coffeeshopketen. Duitsland heeft zijn cannabiswetgeving gewijzigd en laat onder voorwaarden bezit, thuisteelt en niet-commerciële teeltverenigingen toe. Zwitserland onderzoekt verschillende modellen van gereguleerde verkoop. Die landen hebben niet bewezen dat legalisering alle problemen oplost en hun beleid verdient even kritische journalistiek, maar zij stellen tenminste een vraag die in België amper nog op tafel komt: kan regulering bepaalde schade van de illegale markt verminderen?

Het gaat mij daarom niet om journalistiek die vóór legalisering pleit. Het gaat om journalistiek die niet automatisch meegaat in de premissen van het bestaande beleid.

Wanneer een minister zegt dat we “de strijd tegen drugs” moeten opvoeren, vraag dan wat winnen betekent en wanneer die overwinning bereikt moet zijn. Wanneer een procureur waarschuwt voor de miljarden van de georganiseerde misdaad, vraag dan welke markten die miljarden genereren en of sommige daarvan gereguleerd kunnen worden. Wanneer politici de gebruiker verantwoordelijk stellen omdat zijn geld bij criminelen terechtkomt, vraag dan waarom diezelfde overheid voor cannabis geen legale bevoorradingsketen toestaat. Wanneer recordvangsten worden aangekondigd, vraag dan niet alleen hoeveel ton werd onderschept, maar ook hoeveel vermoedelijk niet werd onderschept en of steeds grotere vangsten werkelijk bewijzen dat het beleid succesvol is.

En wanneer iemand meer repressie voorstelt, stel daar dezelfde vervelende vragen bij die terecht aan legalisering worden gesteld.

Werkt het? Wat kost het? Wat zijn de neveneffecten? Waar is het bewijs? Wanneer evalueren we het?

Want repressie is ook een beleidskeuze, geen natuurwet.

Ook het taalgebruik verdient meer kritiek. We spreken voortdurend over “drugsgeweld”, alsof het geweld een eigenschap van de substantie is. Een cannabisplant schiet niemand neer en een gram cocaïne bedreigt geen concurrent. Een belangrijk deel van wat we drugsgeweld noemen, is geweld binnen een illegale economie waarin enorme financiële belangen bestaan, maar waarin geen contracten, rechtbanken of deurwaarders beschikbaar zijn om conflicten te beslechten. Wie een lading van een miljoen euro verliest, belt geen verzekeraar; wie zijn territorium kwijtraakt, stapt niet naar de ondernemingsrechtbank.

Bij de Amerikaanse drooglegging begrijpen we dat onderscheid probleemloos. Niemand beweert dat Al Capone bewees dat alcohol onvermijdelijk maffia creëert; het alcoholverbod behoort vanzelfsprekend tot onze verklaring van de georganiseerde criminaliteit uit die periode. Waarom behandelen we het drugsverbod dan zo vaak alsof het slechts de neutrale achtergrond van het huidige drugsgeweld is?

Daarom een eenvoudige oproep. Nodig bij de volgende uitzending over het Brusselse drugsgeweld niet opnieuw uitsluitend mensen uit politie, justitie, politiek en misdaadjournalistiek uit. Zet er een criminoloog tegenover die het verbodsmodel fundamenteel in vraag stelt. Nodig iemand uit die het Nederlandse cannabisexperiment onderzoekt. Laat een Zwitserse onderzoeker uitleggen waarom daar gereguleerde verkoop wordt getest. Zet voor- en tegenstanders van regulering tegenover elkaar en stel aan beide kampen dezelfde kritische vragen.

En vooral: neem de politieke retoriek niet automatisch over. Vraag niet alleen hoe we de illegale drugsmarkt harder kunnen bestrijden, maar ook waarom die markt illegaal is, welke gevolgen dat heeft en of er alternatieven bestaan.

Dat is geen pleidooi voor legalisering.

Dat is een pleidooi om het journalistieke werk af te maken.

Want wie over drugsgeweld praat zonder de mogelijke rol van het drugsverbod te onderzoeken, begint zijn analyse halverwege.