De verandering werkt. Maar voor wie?
Met die woorden vierde Vilvoords schepen Jeroen Bergers in oktober 2025 een grootschalige controleactie aan het station van Vilvoorde. Enkele maanden later volgt het nieuws dat een jongeman tot zes maanden effectieve gevangenisstraf werd veroordeeld nadat hij tijdens dit soort controles met een kleine hoeveelheid cannabis werd aangetroffen. Omdat hij eerder veroordeeld was voor drugshandel en niet op de zitting verscheen, volgde een veroordeling bij verstek.
Uiteraard mag recidive een rol spelen bij de strafmaat. Daar gaat deze discussie niet over. De fundamentele vraag is of het werkelijk een reden tot politieke fierheid is dat een grootschalige veiligheidsactie uitmondt in een effectieve gevangenisstraf voor iemand die op dat moment slechts een beperkte hoeveelheid cannabis bij zich had. Als dát het bewijs moet zijn dat “de verandering werkt”, dan mogen we ons stilaan afvragen welke verandering precies bedoeld wordt.
Het frappante is dat dergelijke berichten steevast worden verpakt als succesverhalen. Politici poseren trots naast agenten, spreken over een veiligere stad en verwijzen naar een kordaat veiligheidsbeleid. Maar achter die communicatie schuilt een ongemakkelijke realiteit. Er is opnieuw politiecapaciteit ingezet om een cannabisgebruiker op te sporen, opnieuw moest justitie een dossier behandelen en opnieuw zal een gevangenisstraf worden uitgevoerd, terwijl de illegale cannabismarkt de volgende dag gewoon verder draait alsof er niets gebeurd is.
Dat is misschien wel de grootste paradox van het Belgische drugsbeleid. We vieren de arrestatie van gebruikers alsof daarmee de georganiseerde misdaad een zware klap krijgt, terwijl iedereen weet dat de volgende dealer en de volgende gebruiker morgen opnieuw klaarstaan. De enige constante in dit verhaal is dat politie, parket en rechtbanken telkens opnieuw tijd en middelen investeren in een strijd die de voorbije vijftig jaar nergens ter wereld heeft geleid tot het verdwijnen van cannabis.
Ondertussen kampen politie en justitie met een chronisch tekort aan mensen en middelen. Slachtoffers van woninginbraken horen geregeld dat er onvoldoende capaciteit is om grondig onderzoek te voeren. Dossiers over internetfraude blijven maanden of zelfs jaren liggen. Geweldplegingen, oplichtingszaken en fietsdiefstallen worden regelmatig zonder gevolg geklasseerd omdat de prioriteiten elders liggen. Tegelijk blijkt er wel voldoende capaciteit te bestaan om grootschalige controleacties te organiseren waarbij reizigers worden gefouilleerd op zoek naar een joint.
Dat is geen onvermijdelijkheid. Dat is een politieke keuze.
Nog opvallender wordt het wanneer we de strafmaat vergelijken met andere vormen van maatschappelijk aanvaard middelengebruik. Wie zich op een zaterdagavond laveloos drinkt, blijft volledig binnen de grenzen van de wet zolang hij geen andere strafbare feiten pleegt. Nochtans veroorzaakt alcohol elk jaar duizenden ziekenhuisopnames, verkeersongevallen, gevallen van partnergeweld en ernstige gezondheidsproblemen. Tabak eist jaarlijks nog veel meer slachtoffers. Beide producten zijn legaal verkrijgbaar in vrijwel elke supermarkt en nachtwinkel van het land.
Cannabis is evenmin een onschuldig product. Problematisch gebruik bestaat en verdient een ernstig gezondheidsbeleid. Maar het blijft bijzonder moeilijk uit te leggen waarom de overheid een volwassen burger zonder problemen tientallen glazen alcohol laat kopen, terwijl iemand die een kleine hoeveelheid cannabis bezit het risico loopt om gefouilleerd, vervolgd en uiteindelijk zelfs opgesloten te worden. Dat verschil is niet langer gebaseerd op een objectieve beoordeling van maatschappelijke schade, maar op historische keuzes die nauwelijks nog rationeel te verdedigen zijn.
Daar wringt bovendien een fundamenteel ideologisch schoentje. Partijen zoals de N-VA benadrukken geregeld dat vrijheid, eigen verantwoordelijkheid en een terughoudende overheid belangrijke uitgangspunten zijn. Burgers moeten volgens die visie zoveel mogelijk zelf keuzes kunnen maken en de overheid mag zich niet nodeloos met het privéleven bemoeien. Die redenering klinkt bijzonder overtuigend, tot het gesprek over cannabis begint. Dan lijkt dat geloof in individuele vrijheid plots plaats te maken voor een overheid die bepaalt welk roesmiddel een volwassene wel of niet mag gebruiken, ook wanneer hij daarmee uitsluitend zichzelf raakt. Vrijheid blijkt dan geen universeel principe meer te zijn, maar een recht dat slechts geldt zolang de overheid de gemaakte keuze goedkeurt.
Ook vanuit mensenrechtelijk oogpunt verdient dit debat meer nuance dan het vandaag krijgt. Het recht op eerbiediging van het privéleven beschermt burgers tegen een overheid die zich zonder goede reden mengt in persoonlijke keuzes. Uiteraard mag de overheid beperkingen opleggen wanneer dat noodzakelijk is voor de bescherming van anderen. Maar de essentie van het proportionaliteitsbeginsel is dat elke inmenging in verhouding moet staan tot het nagestreefde doel. Het is dan ook legitiem om te vragen of een effectieve gevangenisstraf voor het bezit van een beperkte hoeveelheid cannabis werkelijk een proportionele reactie is. Is het maatschappelijk belang van zo’n veroordeling werkelijk groter dan de persoonlijke en financiële gevolgen die ermee gepaard gaan? En welk signaal geven we wanneer de overheid bereid is iemand van zijn vrijheid te beroven voor een feit dat in steeds meer democratische landen niet langer strafbaar is?
De echte winnaars van dit beleid blijven ondertussen buiten beeld. Iedere gebruiker die geen toegang heeft tot een gereguleerde markt, is aangewezen op het illegale circuit. Dat betekent dat elke euro naar criminele organisaties blijft vloeien, dat er geen enkele controle bestaat op kwaliteit of samenstelling en dat jongeren juist gemakkelijker in contact komen met dealers die vaak ook andere drugs aanbieden. Ironisch genoeg houdt het verbod precies de zwarte markt in stand die men zegt te willen bestrijden.
Misschien is dat wel de grootste absurditeit van dit hele verhaal. Politici vieren een controleactie als een overwinning omdat iemand met cannabis wordt opgepakt, terwijl dezelfde controleactie niets verandert aan de beschikbaarheid van cannabis, niets verandert aan de inkomsten van criminele organisaties en niets verandert aan de vraag naar het product. De samenleving betaalt wel de rekening: via politie-inzet, gerechtelijke procedures, gevangeniscapaciteit en de blijvende maatschappelijke gevolgen van een strafblad.
Wanneer een overheid een effectieve gevangenisstraf voor het bezit van een kleine hoeveelheid cannabis presenteert als bewijs dat haar veiligheidsbeleid werkt, is het misschien niet de burger die kritische vragen moet krijgen. Dan is het tijd om de overheid zelf de vraag te stellen of zij na meer dan vijftig jaar repressie nog altijd durft volhouden dat dit de meest verstandige, rechtvaardige en vrije manier is om met cannabis om te gaan.