Een joint uit 2011 blijft blijkbaar gevaarlijk in 2026
Een vrachtwagenchauffeur wordt betrapt terwijl hij met een gsm in de hand achter het stuur zit. Dat is een ernstige verkeersovertreding en zeker met een zwaar voertuig kunnen de gevolgen bijzonder ernstig zijn. Dat hij daarvoor wordt veroordeeld tot een geldboete en een tijdelijk rijverbod, zal dan ook weinig mensen verbazen.
Opmerkelijk wordt het pas wanneer de aandacht tijdens de rechtszaak verschuift van de feiten waarvoor de man terechtstaat naar een cannabisveroordeling uit… 2011. Vijftien jaar nadat hij met drugs in aanraking kwam, wil de politierechter dat hij een haar- of nagelanalyse laat uitvoeren. Als daaruit zou blijken dat hij cannabis gebruikt, dreigt hij alsnog rijongeschikt te worden verklaard.
Dat roept een fundamentele vraag op: waarvoor wordt deze man vandaag eigenlijk beoordeeld? Voor het gebruik van zijn gsm achter het stuur, of voor een cannabisverleden dat inmiddels vijftien jaar achter hem ligt?
Laat daar geen misverstand over bestaan. Wie onder invloed van alcohol, cannabis of andere drugs een voertuig bestuurt, brengt niet alleen zichzelf maar ook anderen in gevaar en moet daarvoor streng worden aangepakt. Daar gaat deze discussie niet over. In dit dossier is er immers geen sprake van een positieve speekseltest, geen aanwijzing dat de bestuurder onder invloed was en evenmin van een verdachte rijstijl die daarop zou wijzen. De aanleiding voor het bijkomende onderzoek lijkt uitsluitend te liggen in een drugsveroordeling uit een ver verleden.
Precies dat maakt deze zaak zo opmerkelijk. Het lijkt alsof een cannabisverleden niet wordt beschouwd als een afgesloten hoofdstuk, maar als een permanent risico dat telkens opnieuw bovenkomt zodra iemand opnieuw met politie of justitie in aanraking komt. De oorspronkelijke feiten verdwijnen naar de achtergrond, terwijl het oude cannabisdossier opnieuw centraal komt te staan. Niet het actuele gedrag bepaalt dan nog hoe iemand wordt beoordeeld, maar de persoon die hij ooit is geweest.
Nochtans vertrekt onze rechtsstaat normaal vanuit een ander uitgangspunt. Uiteraard kan recidive een rol spelen wanneer iemand opnieuw dezelfde feiten pleegt. Dat is logisch en juridisch perfect verdedigbaar. Maar daar is hier geen sprake van. De huidige overtreding betreft gsm-gebruik achter het stuur. Het verband met een cannabisveroordeling uit 2011 is allerminst vanzelfsprekend.
De vergelijking met alcohol maakt dat meteen duidelijk. Stel dat iemand vijftien jaar geleden werd veroordeeld wegens openbare dronkenschap. Zou een politierechter dan vandaag, nadat die persoon met een gsm achter het stuur wordt betrapt, automatisch een bloedonderzoek opleggen om na te gaan of hij nog alcohol drinkt? Vrijwel niemand zou dat een redelijke reactie vinden. Toch lijkt precies dezelfde redenering bij cannabis plots vanzelfsprekend.
Ook de gekozen onderzoeksmethode roept vragen op. Een haar- of nagelanalyse kan aantonen dat iemand ergens in de voorbije weken of maanden cannabis heeft gebruikt, maar zegt vrijwel niets over de vraag of iemand tijdens de feiten onder invloed was of rijongeschikt was. Zo’n analyse meet geen actuele intoxicatie, geen rijvaardigheid en geen gevaarlijk rijgedrag. Ze toont hoogstens aan dat iemand in een bepaalde periode cannabis heeft geconsumeerd. Voor de beoordeling van een verkeersovertreding zegt dat bijzonder weinig.
Daarmee komt ook het proportionaliteitsbeginsel in beeld. In een democratische rechtsstaat mogen overheidsmaatregelen nooit verder gaan dan noodzakelijk is om een legitiem doel te bereiken. Dat is niet alleen een algemeen rechtsbeginsel, maar wordt ook herhaaldelijk benadrukt in de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Wanneer de overheid diep ingrijpt in iemands persoonlijke levenssfeer, moet daarvoor een duidelijke en actuele rechtvaardiging bestaan. Een verplicht onderzoek naar iemands druggebruik vormt zonder twijfel zo’n inmenging en vereist dus meer dan een verwijzing naar een veroordeling van vijftien jaar geleden.
Daarmee raakt deze zaak aan nog een ander fundamenteel principe: rehabilitatie. Het strafrecht heeft niet alleen tot doel mensen te bestraffen, maar ook om hen de kans te geven opnieuw volwaardig deel te nemen aan de samenleving. Een straf mag geen levenslang etiket worden. Wie zijn schuld heeft ingelost en jarenlang geen nieuwe drugsfeiten pleegt, mag verwachten dat hij op zijn huidige gedrag wordt beoordeeld en niet voortdurend opnieuw op zijn verleden wordt afgerekend.
Misschien is dat uiteindelijk wel de belangrijkste vraag die deze zaak oproept. Wanneer houdt een oude veroordeling op relevant te zijn? Na tien jaar? Vijftien jaar? Twintig jaar? Of bestaat er voor cannabis in de praktijk eenvoudigweg geen verjaring meer?
De politierechter verklaarde dat de combinatie van “drugs, gsm en vrachtwagen” haar doet huiveren. Dat is begrijpelijk. Iedereen huivert bij de gedachte aan een vrachtwagenchauffeur die onder invloed rijdt. Maar precies daarom zou de beoordeling moeten vertrekken van concrete feiten en actuele aanwijzingen, niet van veronderstellingen die uitsluitend steunen op een vijftien jaar oud dossier.
Want zodra een cannabisverleden voldoende wordt om zonder actuele aanwijzingen nieuwe onderzoeken op te leggen, verschuift de aandacht van wat iemand vandaag doet naar wie hij ooit was. En dat is een evolutie die niet alleen cannabisgebruikers zou moeten verontrusten, maar iedereen die verwacht dat een rechtsstaat mensen beoordeelt op bewijs, proportionaliteit en hun huidige gedrag in plaats van op een verleden dat maar niet lijkt te mogen verdwijnen.